منطقه شکار و تیر اندازی ممنوع قلعه شاداب دزفول

منطقه شکار و تیر اندازی  ممنوع قلعه شاداب

-موقعیت جغرافیایی

کوه قلعه شاداب با ارتفاع حدود ۶۰۰ متر از سطح دریا و با مساحت حدود ۱۰ هزار هکتار در ۳۰ کیلومتری شهر دزفول در بخش سردشت واقع گردیده است. این منطقه از ارتفاعات کوهستانی زاگرس میانی و پیش کوههای آن بوده و شاداب کوه از شمال به روستاهای پامنار و پاقلعه ،از شرق به روستای بیشه بزان و از جنوب به دره های عمیق کول خرسان و از غرب به دریاچه سد دز و رودخانه دز و کوههای چهل پا و تنگوان اندیمشک محدود میگردد . روستاهایی چون پامنار،پاقلعه ،بیشه بزان ،دارک و باغچه بان در نزدیکی قلعه شاداب قرار گرفته اند.
کول خرسان مجموعه ای از دره های عمیق با ارتفاع حدود ۵۰۰ متر تا ۶۰۰ متر بوده که دره های قلعه شاداب به آن منتهی و برخی از این دره ها به رودخانه دز راه پیدا نموده و در برخی از این دره های عمیق نهرهای آب جاری و مملوء از نیزار ها و علفزار ها همراه با تک درختها و درختچه ها می باشد. دامنه شرقی کوه قلعه شاداب مملوء از درختان بادام و کنار بوده که  محل مذکور را کنارستان گویند و کنارستان از زیستگاههای مهم پرنده تیهو در منطقه می باشد که به کول خرسان راه می یابد.

-راههای دسترسی
راه دسترسی به منطقه از طریق جاده آسفالته دزفول به دریاچه سد دز از طریق روستاهای پامنار و پاقلعه می باشد. مهمترین راههای ورودی عبارتند از دروازه که در جوار روستای پاقلعه قرار گرفته که این راه ورودی شامل دروازه ای پلکانی در دل کوه است که پس عبور از آن به محوطه تاریخی قلعه شاداب بقایای زندگی در گذشته های دور رسیده و پس طی نمودن آن به کوه قلعه شاداب وارد می شود. مهمترین و اصلی ترین راه ورودی همان راه دروازه است. راه دسترسی دیگر از مسیر روستای بیشه بزان و کول خرسان بوده که مسیری سخت و دشوار و نیازمند کوه نوردی و کوه پیمایی طولانی دارد و از مسیری به نام پل جنگه وارد منقطه ای به نام قلعه نرکی گردیده و سپس به محل قلعه شاداب می رسد.

-آب و هوای منطقه
آب و هوای منطقه قلعه شاداب بیشتر گرم و خشک بوده و زمستان معتدل و تابستان گرم دارد میزان بارندگی سالانه در طول دوره آماری ۱۸ ساله در ایستگاه سد دز (نزدیکترین ایستگاه هواشناسی به منطقه ) ۴۷۴ میلیمتر بوده است. بطوریکه بیشترین میزان بارش در ماههای دی و بهمن و کمترین میزان بارش در ماههای تیر و شهریور اتفاق افتاده است. میزان رطوبت نسبی سالانه ۵/۴۵ درصد اندازه گیری گردیده است. حداکثر درجه حرارات مطلق ۵/۲۸ درجه سانتیگراد در تیرماه و حداقل مطلق حرارت ۵/۶- درجه ساتیگراد در دیماه اندازه گیری شده است . همچنین میانگین حداکثر و حداقل درجه حرارت به ترتیب سالنه ۷/۲۸ و ۱۱/۱۸ درجه سانتیگراد بوده است متوسط سالانه سرعت باد ۵۶/۱ متر بر ثانیه و جهت باد ها در محل سد دز عمدتا از طرف غرب به شمال غرب بوده است (پ)

پوشش گیاهی منطقه
پوشش گیاهی دامنه های جنوبی زاگرس در تقسیم بندی مناطق رویشی بخشی از حوزه فرعی کردستان –زاگرس است. منطقه رویشی ایران –تورانی گستره وسیعی است که به دو زیر منطقه رویشی آسیای غربی و آسیای مرکزی قابل تفکیک است .آسیای غربی نیز از دو حوزه گیاهی به نام ارمنستان –ایران و هیرکانی تشکیل شده است. که حوزه کردستان –زاگرس یکی از ۵ حوزه فرعی آن به شمار میرود.
حوزه کردستان –زاگرس بخشی از ارمنستان ترکیه را در جنوب شرقی آناتولی ،کوههای کردستان عراق ،شمال غربی و بخشهای مرکزی سیستم زاگرس (کردستان ایران ،بخشهای جنوبی آذربایجان ایران )را تا کوههای کازرون و شیراز در بر میگرد فلور این  منطقه بسیار غنی و بسیاری از گونه های آن اندمیک است مشخصه پوشش گیاهی آن گونه های استپ های کوهستانی با گونه های بالش وش خاردار ،درختزارهای باز و جنگل های بلوط است (ک)
بنابراین پوشش گیاهی قلعه شاداب دزفول نیز از منطقه رویشی ایران –تورانی حوزه فرعی کردستان زاگرس تبعیت نموده و بدلیل شرایط آب و هوایی و بارش کمتر نسبت به دامنه های شمالی زاگرس از فلور خاص عمان-سندی نیز تاثیر پذیرفته و برخی از گونه های آن خاص فلور مذکور است. وجود چشمه ها ی آب در قلعه شاداب موجب رشد کلونی هایی از درختان کنار،انار و نخل گردیدهاست . منطقه قلعه شاداب از تنوع رویشگاهی علفی و مرتعی نیز غنی بطوریکه در سالهای پر بارش از چراگاههای مهم و وسیعی برخوردار و گونه غالب علفی منطقه از خانواده گون ( Astragalus) می باشد. فهرست مهمترین گونه های گیاهی منطقه به شرح زیر است.
جدول (    ) فهرست گونه های گیاهی مهم منطقه قلعه شاداب
نام فارسی     نام علمی
رملیک     Ziziphus nummularia
کنار     Ziziphus    spina-christi
بنه
بادام     Amygdalus eriolada
جاز     Vitex pseudone
انجیر     Ficus carica
بلوط
نخل

-گونه های جانوری منطقه

زیستگاه منطقه در تقسیم بندی زیستگاههای ایران جزء زیستگاه زاگرس بوده که این زیستگاه شامل رشته کوه زاگرس است که از شمال غربی کشور به جنوب شرقی امتداد دارد .گونه های جانوری منطقه قلعه شاداب شامل رده های جانوری زیر است:
- پستانداران : مهمترین پستاندار منطقه کل وبز ایرانی (   ) و پلنگ (   )و خرس () بوده و علاوه بر آن جانورانی چون کفتار ،روباه، خرگوش، تشی و خدنگ نیز در منطقه زیست می نمایند.  کل و بز ایرانی شاخص ترین گونه جانوری قلعه شاداب است که در سالهای اخیر بدلیل شکار بی رویه و ناامنی زیستگاه جمعیت آن رو به کاهش نهاده و کماکان جمعیت باقی مانده نیز در خطر شکار بی رویه قرار دارد . که در سال گذشته برنامه های حفاظتی سازمان حفاظت محیط زیست در جهت حفظ گونه های جانوری منطقه به طور جدی آغاز گردیده است. و منطقه تحت عنوان منطقه شکار ممنوع در آبانماه ۸۷ آگهی گردیده است.
-پرندگان : از مهمترین گونه های شاخص پرندگان می توان به پرندگانی چون کبک (  )و تیهو اشاره نمود علاوه بر پرندگان یاد شده پرندگانی چون کبوتر چاهی ،کمرکولی ،سهره طلایی و بلدرچین نیز در منطقه زیست نموده و همچنین پرندگانی چون جغد ،سارگپه،دلیجه و عقاب نیز در منطقه مشاهده گردیده است. همچنین در زمستان نیز مهاجری چون باکلان ها به دریاچه وارد و یا از دریاچه به عنوان ایستگاه استراحت استفاده می نمایند .
آبزیان :دریاچه سد دز و رودخانه دز به دلیل شرایط و عدم آلودگی و ورود فاضلابها یکی از مهمترین منابع تولید آبزیان آب شیرین در استان خوزستان می باشد . بطوریکه صید و بهرداری از ماهیان دریاچه یکی از منابع تامین معشیت ساکنان و روستاهای قلعه شاداب می باشد. مهمترین ماهیان دریاچه سد دز به شرح جدول زیر است .

جدول(   ) فهرست گونه های ماهی دریاچه سد دز
ردیف    نام فارسی     نام علمی
۱    سونگ    Barbus esocinus
2    شیربت    Barbus grypus
3    حمری(زنبور)    Barbus luteus
4    بیاح    Liza abu
5    کپور معمولی    Cyprinus carpio
6    آمور    Ctenopharyngodon idella
7    کاراس(ماهی حوض )    Carassius auratus
8    گل خور    Gerra rufa
9    مار ماهی معمولی    Mastacembelus mastacembelus
10    شاه کولی    Chalcalburnus mossulensis
11    گامبوزیا    Gambusia holbrooki
12    کپور نقره ای     Hypophthalmichthys molitrix
13    قزل آلا رنگین کمان     Oncorhynchus mykiss
14    برزم     Babbus barbulus
15    پهمک (شویجه)    cyprinion macrostomum
16    بتک    Capoeta trutta
17    کپور سرگنده     Aristichthys nobilis

منابع آبی منطقه
رودخانه: مهمترین رودخانه منطقه رودخانه دز بوده که سومین رودخانه پرآب کشور است که از ارتفاعات اراک و الیگودرز سرچشمه گرفته و پس از عبور از کوههای زاگرس و دریافت ریز آبه های فراوان وارد دریاچه سد دز میگردد این رودخانه از دو شاخه اصلی بنام سزار و بختیاری تشکیل میگردد. رود سزار در شمالی ترین قسمت حوزه جریان دارد و شامل سه شاخه ماربره ،تیره و سبزه است. رود بختیاری دومین سرشاخه اصلی رودخانه دز است که در چهل کیلومتری اتصال سرخاب به رود سزار می پیوندد. رودخانه دز نقش مهمی در منطقه و تنوع و زندگی آبزیان و پرندگان منطقه قلعه شاداب و چهل پا وابسته به آن می باشد. رودخانه دز پس از سد دز و عبر از دره عمیق حدفاصل کول خرسان در شرق و کوه تنگوان در غرب وارد دشت خوزستان گردیده و از میان شهر دزفول عبور و پس از عبور از جنگل دز و منطقه تحت حفاظت دز (پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده دز ) در محل بند قیر به رودخانه کارون می پیوندد و کارون بزرگ تشکیل می شود.

چشمه ها و آبگیرها
علاوه بر وجود دریاچه سد دز و جریان رودخانه دز که مرز بین کوهستانهای چهل پا و تنگوان در غرب و قلعه شاداب را در شرق تشکیل می دهد . کوه قلعه شاداب و کول خرسان دارای چشمه ها و آبگیرهای متعدد است . تعدادی از این چشمه ها در دامنه های مشرف به دریاچه سد دز و تعدادی از چشمه ها مشرف به دامنه کنارستان و کول خرسان (ضلع شرقی )بوده که از گذشته های دور ساکنین با کاشت درختان مثمر نظیر نخل خرما ،انار و انجیر باغهایی را در دامنه های کوه ایجادنموده اند . و هر ساله جهت برداشت محصول به باغهای مذکور مراجعه می نمایند. علاوه بر این چشمه ها یی در قله کوه و دره های آن به نامهای آقا میزا ،حندیفه و آب کره و برگ مو وجود دارد که آبشخور حیات وحش منطقه بویژه گونه کل و بز می باشند آنچه که از گزارشات محلی استنباط میگردد این است که حیات وحش از چشمه های باغها کمتر به عنوان آبشخور استفاده می نمایند و بیشتر از چشمه های موجود در ارتفاعات کوه قلعه شاداب و درهای آن استفاده میکنند و احتمال مشاهده حیات وحش در اطرف چشمه های مذکور بویژه برگ مو (  ) وجود دارد . علاوه بر چشمه های مذکور آبگیرهایی چ.ن چاه پازنان ،جیرجیر لوبرندی و طاف الهی نیز در منطقه وجو دارد که روان آبهای ناشی ار بارندگی عامل تغذیه این آبشخورها و ذخیره آب در آنهاست.
آداب و رسوم و فرهنگ
ساکنان اطراف قلعه شاداب از ایل بختیاری و طوایف شهی بوده که این طایفه خود به چهار تیره تقسیم می گردد . شغل عمده ساکنین منطقه دامداریست که در کنار دامداری کشاورزی بصورت کشت دیم و بیشتر کشت دیم گندم و جو وجود دارد . همچنین عده زیادی از ساکنین روستاهای پاقلعه و پامنار به شغل صیادی در دریاچه سد دز مشغولند . زبان مردم محلی گویش لری بختیاری است. سنت ها و آیین های اصیل بختیاری در آیین های ساکنین دیده می شود.

صنایع دستی

زندگی سنتی و همراه با دانش های سنتی موجب گردیده که این منطقه یکی از محلهای مهم تولید صنایع دستی شهرستان و استان باشد. صنایع دستی منطقه توسط ساکنین و بویژه زنان منطقه از گیاهان و رستنی های طبیعی آن تهیه میگردد و استفاده صنایع دستی بسیار رواج داشته و آنچه جای خوشبختی است این است که فن تولید صنایع دستی به زنان جوان انتقال یافته و با علاقه فراوان در حال تولید است و می طلبد مسئولین در جهت حفظ این صنایع و دانش سنتی گام بردارند.
صنایع دستی عمدتا در روستاهای بیشه بزان،پاقلعه و پامنار در دامنه کوه قلعه شاداب تولید و بافته های حصیری و دست بافته های روستایی (بافندگی سنتی ) متداول است. کپو،زنبیل ،کلاه حصیری و سفره حصیری که از برگ درخت نخل منطقه تولید میشود از بافته های حصیری محسوب میگردد کپو ظروفی کروی،بیضوی و دایره ای بدون در و یا در دار و یا مسطح بوده و توسط زنان روستایی از برگ درختان نخل تولید گردیده و تولید کپو در کشور منحصر به منطقه شهیون دزفول است. تپ یا آبکش از دیگر صنایع دستی منطقه بوده و از ساقه های درخت خودروی بادام بافته و تولید می شود. از دست بافتهای دیگر منطقه قلعه شاداب می توان به جاجیم ،وریس،بافت گیوه و قالی محلی اشاره نمود (حسن پور)
توسعه و حفاظت از نخلستانها و بادام زارهای منطقه که موارد اولیه صنایه دستی را تامیم نموده و همچنین حمایت و تامین بازار عرضه و فروش آن در پایداری و حفظ این صنایع مهم خواهد بود.

جاذبه های گردشگری و اکوتوریستی منطقه

وجود کوهستان ،چشمه ها ،باغها در کنار دریاچه زیبای سد دز و همچنین تنوع گیاهی و حیات وحش آن همراه با بازندگی روستایی با آیین های اصیل ایرانی منطقه فلعه شاداب را به یکی از مناطق پرجاذبه گردشگری در شمال خوزستان تبدیل نموده است و همچنین وجود راه دسترسی آسفالته از شهر دزفول تا دریاچه سد دز در دسترسی آسان به منطقه موثر بوده و موجب شده است هر ساله بویژه در روزهای بهاری که طبیعت منطقه زیبا و دل انگیز است گردشگران فراوانی را به سوی خود بکشاند .به همین دلیل مجموعه تفریحی و گردشگری پامنار توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خوزستان در حاشیه دریاچه و روستای پامنار در حال احداث است.
عمده فعالیتهای گردشگری در این منطقه عبارتند از:
۱-قایقرانی در دریاچه دز
۲-شنا
۳- گذران اوقات فراقت در جزایر دریاچه و سواحل آن و استفاده از هوای مطبوع
۴- مشاهده حیات وحش منطقه بویژه پازن و تیهو
۵-ماهیگیری ورزشی در دریاچه
۶-مشاهده و آشنایی با زندگی عشایری مردم بومی
۷-آشنایی و مشاهده صنایع دستی منطقه
۸-کوهنوردی و مشاهده دره های عمیق کول خرسان و دره رودخانه دز
بدلیل استقبال مردم و گردشگران از دریاچه سد دز و همچنین وجود جاده آسفالته و دسترسی آسان به منطقه نیازمند آن است که تدابیر حفاظتی لازم در هنگام ورود گردشگران بویژه در حین ساخت مجتمع تفریحی پامنار لحاظ گردد و اثرات زیست محیطی بررسی و جهت جلوگیری از آثار سوء بر منطقه بویژه پیرامون پسابهای تولیدی تدابیر لازم اندیشیده شده و در این خصوص ظرفیت و توان زیستگاه جهت پذیرش گردشگران مدنظر قرار گیرد.   عدم وجود کمپهای اسکان و استراحت ، پارکینگ ،کمبود سرویس های بهداشتی و عدم مدیریت گردشگران از مشکلات فراروی بخش گردشگری منطقه است با توجه به استقبال گسترده عموم مردم بویژه در بهار و تابستان از منطقه و دریاچه سد دز بیم آن می رود در صورت عدم مدیریت گردشگران آسیبهای زیست محیطی به اکوسیستم منطقه بویژه بدلیل رهاسازی زباله وارد آید.